✍️ ಅಬ್ದುಲ್ ಹಲೀಂ ಮನ್ಸೂರ್
ಉರ್ದು ಪತ್ರಕರ್ತರು ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು
ಚುನಾವಣೆ ಎಂದರೆ ಮತದಾನದ ದಿನ ಮತಗಟ್ಟೆಗೆ ತೆರಳಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಮತದಾರನ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಚುನಾವಣೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತದಾರನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವಾಗ, ತನ್ನ ಹೆಸರು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ, ತನ್ನ ಮತದ ಹಕ್ಕು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ಸಂಸ್ಥೆ ಯಾವುದೇ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಉತ್ತರದಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಆ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಬಲ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಎಸ್ಐಆರ್ (ವಿಶೇಷ ತೀವ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ), ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ವಿರುದ್ಧದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಎಂಬ ಸೀಮಿತ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ಆಳದಲ್ಲಿದೆ: ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾವಲುಗಾರನಾಗಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆ ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾನೂನು, ತನ್ನ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಬಳಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರ ನೀಡಬಲ್ಲದು?
ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 23ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ತನಿಖಾ ವರದಿಯು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸಿದೆ. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಾದ ಸುಖ್ಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಧು ಮತ್ತು ವಿವೇಕ್ ಜೋಶಿ ಅವರು ಕಳೆದ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 14 ಬಾರಿ ಕೆಲವು ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಆದೇಶಗಳ ಕುರಿತು ಲಿಖಿತ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೊಸ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿ, ಹೆಸರುಗಳ ಸೇರ್ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅಳಿಸುವಿಕೆ, ಹೆಸರುಗಳ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ, ಫಾರ್ಮ್-6ರ ಬದಲಾವಣೆ, ಮತದಾರರ ದತ್ತಾಂಶದ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಎಸ್ಐಆರ್ ಸಂಬಂಧಿತ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳಂತಹ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಭೂತ ವಿಷಯಗಳು ಈ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದವು ಎಂದು ವರದಿ ಹೇಳಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೋಚಿತ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆಯುಕ್ತರೊಬ್ಬರು ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ದಾಖಲಿಸಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸಂಬಂಧಿತ ನಿರ್ಧಾರ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವೆಂದು ಸಾಬೀತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವೂ ತನ್ನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಆಂತರಿಕ ಚರ್ಚೆಯ ಸಹಜ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಎಸ್ಐಆರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮೂವರು ಸದಸ್ಯರ ಒಮ್ಮತದಿಂದಲೇ ನಡೆದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಹೇಳಿಕೆಯು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ: 14 ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು? ಯಾವುದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಯಾವುದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು? ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಅದರ ಕಾರಣವೇನು? ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ದಾಖಲೆ ಯಾವುದು? ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗ.
ಇದು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಚಾರವಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬಹುಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ. 2023ರ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕ, ಸೇವಾ ಷರತ್ತು ಮತ್ತು ಅವಧಿ ಕಾಯ್ದೆಯ 18ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆಯೋಗದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಒಮ್ಮತದಿಂದ ನಡೆಸಬೇಕು; ಸದಸ್ಯರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದ್ದರೆ ಬಹುಮತದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಂದರೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ನಂತರ ನಿರ್ಧಾರ ಹೇಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕು.
ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿಗೆ ಬಳಸುವ ಫಾರ್ಮ್-6. ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ವರದಿ ಪ್ರಕಾರ, ಎಸ್ಐಆರ್ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವು ಹೊಸ ವಿವರಗಳನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ ಫಾರ್ಮ್-6ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಆಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನೋಂದಣಿ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡದೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನಮೂನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಬದಲಾವಣೆ ತರಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿತ್ತು.
ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಕೆ ವೇಗ, ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ದಾಖಲೆ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗಬಾರದು. ಸಂಬಂಧಿತ ಚುನಾವಣಾಧಿಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಅರ್ಹನೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಕೇಂದ್ರಿಕೃತ ತಂತ್ರಾಂಶ ಆ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡದಿದ್ದರೆ, ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರದು—ಕಾನೂನಿನಡಿ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಚುನಾವಣಾಧಿಕಾರಿಯದೋ ಅಥವಾ ತಂತ್ರಾಂಶದ್ದೋ? ಇದೇ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆ.
ಗೋವಾದ 97 ಮತದಾರರ ಪ್ರಕರಣ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದು ವಾಸ್ತವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿತು. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು 97 ಮಂದಿಯ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಅಂತಿಮ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದಿದ್ದರು ಎಂದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 26ರಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ನೀಡಿದ ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆ 97 ಮಂದಿಯಲ್ಲಿ 81 ಮಂದಿ ಈಗ ಫಾರ್ಮ್-6 ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದವರಿಗೂ ತಲುಪುವ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ತೊಂದರೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದಿದೆ; ಆದರೆ ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲೇ ತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಂತೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿತೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸವಾಲನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ಗೆ ನೀಡಿದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಎಸ್ಐಆರ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 27.16 ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು; ಅವರಲ್ಲಿ 22.21 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಮರುಸೇರ್ಪಡೆಗಾಗಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟು 38.31 ಲಕ್ಷ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳ ದಾಖಲೆ ಕೂಡ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಬಂದಿದೆ—ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸೇರ್ಪಡೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮತದಾರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಕುರಿತಾಗಿವೆ.
ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಮಾನವೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೆಸರು ಹೊರಗುಳಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಯ ದಿನ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಹೆಸರು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ, ಪರಿಹಾರವು ಚುನಾವಣೆಯ ನಂತರ ಸಿಗುವುದಾದರೆ ಆ ಹಕ್ಕಿನ ತಕ್ಷಣದ ಅರ್ಥವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಅಫಿಡವಿಟ್ನಲ್ಲಿ 38.20 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳ ಪೈಕಿ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು 1.02 ಲಕ್ಷ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವಿಲೇವಾರಿಯಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ವೇಗವೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿಯೇ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದೊಳಗಿಂದ ಬಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ—ಮತದಾರರನ್ನು ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಅಥವಾ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಆದೇಶಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆಯೋಗದ ಪರವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡವರು ಯಾರು? ಅಂತಹ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಆಧಾರವಿತ್ತು? ಇವುಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಆರೋಪ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿದಾಳಿ ಉತ್ತರವಾಗಲಾರದು. ಸಂಬಂಧಿತ ಆದೇಶ, ಕಡತದ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡ ಅಧಿಕಾರದ ದಾಖಲೆಗಳೇ ಅಂತಿಮ ಉತ್ತರವಾಗಬೇಕು.
ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಸ್ಐಆರ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. 33 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮತದಾರರಿಗೆ ‘ತಾರ್ಕಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸ’ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 22ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೆಲವು ನೋಟಿಸ್ಗಳು ಯಾಂತ್ರಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ನಿಖರಗೊಳಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪರಿಶೀಲನಾ ಮಾನದಂಡಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆಯೇ ಎಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಆಯೋಗ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥವೆಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದಂತೆ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗದು; ಆದರೆ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ವಿಧಾನವೇ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ನಡುವೆ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 26ರಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಕೈಗೊಂಡ ಕೆಲವು ಕ್ರಮಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ‘ಹಿಂದಿನ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇಲ್ಲ’ ಅಥವಾ ‘ತಾರ್ಕಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸ’ದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನೋಟಿಸ್ ಪಡೆದವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚುನಾವಣಾ ನೋಂದಣಿ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಕಚೇರಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ; ಬೂತ್ ಮಟ್ಟದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಸಿಐನೆಟ್ನಲ್ಲಿ ಅಪ್ಲೋಡ್ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ನಡೆಸಲು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಗಡುವನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮತದಾರರಿಗೆ ಸುಲಭಗೊಳಿಸುವ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂತಹ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವೂ ಮುಖ್ಯ—ಹಿಂದೆ ಎದ್ದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳಿಗೆ ಏನು ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸುವುದು. ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವುದು ಒಂದು ಹಂತ; ಆ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅಗತ್ಯ ಏಕೆ ಎದುರಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಹಂತ.
ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. 2023ರ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ, ಲೋಕಸಭೆಯ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿರುವ ಅರ್ಜಿಗಳ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 23ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನ ಇಬ್ಬರು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಸೂಕ್ತ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠ ರಚನೆಗಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯವರ ಪರಿಗಣನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ದೀಪಂಕರ್ ದತ್ತ ಅವರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಗೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಅಂಶವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ 2023ರ ಕಾಯ್ದೆ ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಇದರ ನಡುವೆ ರಾಜಕೀಯ ವಲಯದಲ್ಲೂ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗಳು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿವೆ; ಬಿಜೆಪಿ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ ನಾಯಕರು ಆಯೋಗದೊಳಗಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸಹಜ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಚರ್ಚೆಯ ಭಾಗವೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ರಾಜಕೀಯ ವಾದದ ಭಾಗ. ಆದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಂತಿಮ ದಾಖಲೆ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷದ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಬಾರದು; ಅದೇ ರೀತಿ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಆರೋಪವೂ ಸ್ವತಃ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆರೋಪಕ್ಕೆ ದಾಖಲೆ ಬೇಕು; ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೂ ದಾಖಲೆ ಬೇಕು.
ಹೀಗಾಗಿ ಇಡೀ ವಿವಾದವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷದ ಪರ–ವಿರೋಧದ ಸರಳ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಇಳಿಸುವುದರಿಂದ ಮೂಲ ವಿಷಯ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ‘ಯಾರು ಗೆದ್ದರು?’ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ‘ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಯಾರು, ಯಾವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರದಡಿ, ಯಾವ ದಾಖಲೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು?’ ಎಂಬುದೇ ಮುಖ್ಯ.
ಫಾರ್ಮ್-6ನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಯಾವ ಅಧಿಕಾರದಡಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು? ಮತದಾರರ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಅಂತಿಮ ನಿಯಂತ್ರಣ ಯಾರದು? ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣಾಧಿಕಾರಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತಂತ್ರಾಂಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರದು? ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಯಾರು ಕೈಗೊಂಡರು? ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ದಾಖಲಿಸಿದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು? ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅದರ ದಾಖಲಾತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ?
ಇವು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ದೋಷಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲ. ಇವು ಒಂದು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸಂಸ್ಥೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು. ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳು ಆಂತರಿಕ ಚರ್ಚೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಯಾವುದಾದರೂ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಬಹುದು. ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಹ ಮತದಾರನ ಹೆಸರು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ತ್ವರಿತ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು.
ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವು ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದಲೂ, ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಟೀಕೆಯಿಂದಲೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ, ನಿರ್ಧಾರಗಳ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ, ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪಾರದರ್ಶಕ ವಿಧಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಮತದಾರನಿಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಕೇವಲ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸುವ ಕಚೇರಿ ಅಲ್ಲ. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೂ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಂತರ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು, ಮತದಾರನ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕಾದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸಂಸ್ಥೆ ಅದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಬಲವಾದ ರಕ್ಷಣೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲ; ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರ, ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ದಾಖಲೆ.
ಮತದಾರನು ಮತಗಟ್ಟೆಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಿತು ಎಂಬುದರಿಂದ. ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತವೂ ಕಾನೂನಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೂ ದಾಖಲೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಾದರೆ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ದಾರಿ ತೆರೆದಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತದಾರನಿಗೆ ದೊರೆತಾಗ ಮಾತ್ರ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಗೆ, ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯಾರ ಪರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ತಾನೇ ಎಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದೇ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ರಾಜಕೀಯ ವಾದಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ; ಸರ್ಕಾರಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮತದಾರನ ಹಕ್ಕನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಶ್ವಾಸ ಮಾತ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು.












